Orta Doğu’daki gerilimler nedeniyle Hürmüz Boğazı’nın kapanması küresel gübre arzını ciddi şekilde kısıtladı. Gıda güvenliği tehdit altında.
Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler, dünyanın stratejik enerji ve ticaret geçiş güzergahı Hürmüz Boğazı’nın fiilen sevkiyata kapanmasına yol açtı. Bu durum, küresel tarım sektörünün en kritik üretim girdisi olan gübre arzını ciddi biçimde kısıtladı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), bölgedeki tanker trafiğindeki yüzde 90’lık düşüşün küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğunu belirtti.
Enerji arzındaki darboğaz ve lojistik blokaj, gübre tesislerini birer birer üretim durdurmaya zorlarken, aşırı artan maliyetler dünya genelinde yeni bir gıda enflasyonu dalgasını tetikliyor.
Gübre fiyatları, üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila yüzde 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarına doğrudan bağımlı seyrediyor. Çatışma dönemlerinde artan enerji maliyetleri, tarımsal verimlilik ve gıda arz güvenliği üzerinde ciddi riskler oluşturuyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, üretim sürecinde yoğun doğal gaz kullanan gübre sanayisini doğrudan etkiledi. Körfez Bölgesi’nde doğal gaz tedarik zincirinde yaşanan bozulma ham madde erişimini kısıtlarken, tesisleri operasyonel değişikliklere zorladı.
Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmelere bağlı olarak gaz üretimini durdurdu. Şirket, küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde de üretimi askıya aldığını açıkladı.
Bu kesinti domino etkisi yaratarak Hindistan’da üç, Bangladeş’te ise dört stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına neden oldu.
Emtia piyasaları, bozulan arz-talep dengesine fiyat artışlarıyla karşılık verdi. 27 Şubat’ta ton başına 482 seviyesinde olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artışla 750 dolara ulaştı.
Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının mevcut seviyelerin iki katına çıkabileceği, fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği konusunda uyarıyor. Bu tablo, halihazırda yüksek girdi maliyetleriyle boğuşan küresel tarım sektörü için “yönetilemez” bir mali yük anlamına geliyor.
Kpler, CRU ve Argus verilerinden derlenen bilgilere göre, küresel gübre tedarik zincirinin merkez üssü konumundaki Orta Doğu’da kriz derinleşiyor. Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamalarının, küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük bir daralmaya yol açtığı tahmin ediliyor.
Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının doğrudan Körfez Bölgesi’nden sağlanması mevcut riskleri artırıyor.
Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz Boğazı üzerinden dağıtılması, bu geçit noktasındaki tıkanıklığın küresel ticaretin üçte birini işlevsiz bırakma potansiyelini ortaya koyuyor.
Kuzey Yarımküre’de şubat ortasından mayıs başına kadar devam eden kritik bahar ekimi sezonu, Hürmüz Boğazı kaynaklı krizin en yoğun dönemine rastladı. ABD’de gübre stoklarının mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına gerilemesi, Amerikan çiftçisini zorlu bir mali kararın eşiğine getirdi.
Üreticiler ya fahiş fiyatlar karşısında yüksek maliyetli tedarik riskini üstlenecek ya da yetersiz gübre kullanımı nedeniyle ciddi rekolte kaybına razı olacak. Her iki senaryo da küresel gıda fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşturması ve gıda arzının daralmasına yol açması bekleniyor.
Dünya gıda arzının merkezinde yer alan büyük ölçekli üreticiler, yükselen girdi maliyetleri ve lojistik blokaj nedeniyle ciddi rekolte kaybı riskiyle karşı karşıya bulunuyor.
Hindistan, pirinç ve buğday üretiminin temel girdisi olan gübre ihtiyacının yüzde 40’ından fazlasını bu bölgeden karşılıyor. Dünya soya fasulyesi arzının yüzde 60’ını karşılayan Brezilya, gübre tedarikinin yarısı için lojistik olarak tamamen Hürmüz Boğazı rotasına bağımlı durumda bulunuyor.
Bangladeş, kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretimin askıya alınmasıyla gıda arz güvenliğinde kritik bir darboğazla karşılaştı. Yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede tarımsal üretimin en stratejik evresi olan “boro” pirinci ekim sezonu, gübre fabrikalarındaki duruş nedeniyle belirsizliğe sürükleniyor.
Afrika genelinde, özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin bu gelişmelerle birlikte daha da derinleşmesinden endişe ediliyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı ticaret koridorundaki aksamalara ilişkin değerlendirmesinde, “Çatışmalar bugün sona erse bile maliyetlerin istikrara kavuşması iki ila üç ay sürebilir” ifadesini kullandı.
Torero, Körfez Bölgesi’nin küresel gübre ticaretinin yüzde 30’unu, sülfür arzının ise yarısını karşıladığını belirtti. Sevkiyatların durmasıyla mart ayının ilk haftasında üre fiyatlarının yüzde 28 arttığını kaydetti.
FAO öngörülerine göre, krizin sürmesi durumunda 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek.
Hollandalı çevre bilimci Jan Willem Erisman’ın çalışması, modern tarımda mineral gübrelerin kritik rolüne dikkat çekiyor. Araştırmaya göre, dünya nüfusunun yüzde 48’i, gıda ihtiyacını mineral gübre kullanımıyla sağlanan verim artışına borçlu. Bu durum, tedarik zincirindeki aksamaların doğrudan küresel bir gıda krizine dönüşme riskini kanıtlıyor.
Küresel piyasalardaki daralma, dev üreticilerin “iç piyasayı koruma” hamleleriyle derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, yerel üreticiyi korumak amacıyla amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar geçici olarak durdurdu. İhtiyaç halinde azotlu gübre ihracatına da ek kısıtlamalar getirilebileceğini açıkladı.
Küresel tedarikin yüzde 28’ini karşılayan Çin ise mart ortası itibarıyla azot-potasyum karışımlı gübreler ve belirli fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı. Pekin’in bu hamlesi, küresel darboğaz döneminde iç piyasayı izole etme ve gıda güvenliğini önceliklendirme stratejisi olarak değerlendiriliyor.
Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki gübre fiyatlarının yükselmesi, 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı ile başlayan kesintilerin ardından küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına getirdi.
Yorum Yap