Türkü Dostları arşivi nasıl çalışır: bölümler birbirine nasıl bağlanır

Türkü Dostları arşivi tek bir uzun türkü listesi değildir. Arşiv iki taşıyıcı eksen üzerine oturur: sanatçı ve yöre. Bu iki eksenin üstüne tür bölümleri, nota bölümleri ve anlatı bölümleri eklenir. Bir türküye hangi bölümden girdiğiniz, aradığınız bilginin cinsine bağlıdır.

Yapıyı bilmek arama süresini kısaltır. Aynı türküye sözü, notası, hikayesi ve yöresi tarafından ayrı ayrı ulaşılabilir. Bölüm adları da bu yüzden birbirinin eş anlamlısı değildir.

Arşivin iki taşıyıcı ekseni: sanatçı ve yöre

Arşive giriş iki kapıdan olur: icracının adı ve türkünün yöresi. Sanatçı kapısı bir ada bağlı eserleri tek sayfada toplar. Neşet Ertaş Türküleri, Aşık Mahzuni Şerif Türküleri ve Aşık Veysel Türküleri sayfaları bu mantıkla kurulmuştur. Bu sayfalar biyografi yayınlamaz, yalnızca o ada bağlı türkü listesini gösterir.

Yöre ekseni aynı türkü havuzunu coğrafya üzerinden böler. Ankara, Erzurum, Kastamonu, Konya, Sivas, Silifke, Rumeli, Kerkük ve Azerbaycan bu eksende yer alan başlıklardan bazılarıdır. Yöre listesi icracıya değil, ezginin bağlı olduğu bölgeye bakar. İki eksen tek arşivin iki farklı kesitidir.

Türkü sözü sayfası neden arşivin merkezinde?

Türkü sözü sayfası arşivin düğüm noktasıdır. Bu sayfalarda üç alan bulunur: Repertuvar, Söz ve Yöre. Söz alanı metni taşır. Repertuvar ve Yöre alanları ise türküyü kendi listelerine bağlar.

Böylece tek bir türkü sayfası hem metni hem de arşivdeki konumu verir. Yöre alanı okuru o yörenin türküleri listesine götürür. Repertuvar alanı TRT Repertuvarı bölümündeki listeleme ile aynı dili konuşur. Sözü okurken türkünün arşivdeki komşularını da görmüş olursunuz.

Hangi bölüm hangi soruyu çözer?

Bölüm adları farklı sorulara karşılık gelir. Bir türkü birden fazla bölümde görünebilir, çünkü her bölüm başka bir ihtiyaca cevap verir. Aşağıdaki eşleşme arşivin çalışma mantığını özetler.

Bölümleri tek tek gezmek yerine soruyu önce netleştirmek daha hızlı sonuç verir. Aradığınız şey söz mü, nota mı, hikaye mi diye karar verin. Bu ayrımı yaptıktan sonra Türkü Dostları türkü arşivi içinde dolaşmak liste taramaktan çıkar ve hedefli bir sorguya döner.

Tür bölümleri neden ayrı listelenir?

Halk müziğinde iki ayrı sınıflandırma iç içe geçer. Birincisi icra biçimidir: ölçülü ezgiler ile serbest ezgiler ayrılır. Uzun Havalar bölümü bu biçim ayrımına dayanır. İkincisi konu ve işlevdir; ağıt, destan ve derleme başlıkları buradan doğar.

Ağıt Listeleme ile Destan Listeleme ikinci ekseni taşır. Bir ağıt serbest ezgiyle de ölçülü ezgiyle de okunabilir. Bu yüzden Ağıt Listeleme, Uzun Havalar bölümünün alt kümesi değildir. İki bölüm farklı sorulara cevap verdiği için ayrı durur.

Varyantlı Türküler bölümü aynı ezginin farklı biçimlerini bir arada tutar. Derleme Türküler ise kaynak kişiden alınıp kayda geçirilmiş eserleri toplar. Bu iki bölüm araştırmacı için aynı sorunun iki yüzüdür: metin nereden geldi ve yol boyunca nasıl değişti.

Nota, ezgi ve midi hangi sırayla kullanılır?

Sözü bulmak çoğu kullanıcı için ilk adımdır. Çalan ve söyleyen için sıra genellikle şöyle işler.

1. Türkü Listeleme bölümünden sözü ve yöre bilgisini alın.
2. Türkü Notaları bölümünde eserin notasını arayın.
3. Ezgi Notaları bölümünü ezginin yazılı karşılığı için açın.
4. Türkü Midi İndir bölümünden ezgiyi duyarak karşılaştırın.

Bu sıra zorunlu değildir. Notayı önce bulup sözü sonra okumak da mümkündür. Önemli olan aynı eserin farklı bölümlerdeki karşılığını birlikte görmektir. Söz ile nota ayrı sayfalarda durur, ama aynı türküyü tarif eder.

Arşivi düzenli kullanmak için hangi alışkanlıklar işe yarar?

Arşivde zaman ve dikkat de birer eksendir. Bazı bölümler türkünün türünü değil, arşiv içindeki durumunu anlatır. Site 16 Nisan 2002 tarihinden beri yayında ve Son Eklenen Türküler bölümü bu birikimin en yeni ucunu gösterir.

• Son Eklenen Türküler bölümünü arşivin değişen yüzü olarak izleyin.
• Gözde Türküler bölümünü bilinen repertuvarı tararken kullanın.
• Unutulan Türküler bölümünü az duyulan eserler için açın.
• Gönül Verenler ve Sararmış Fotolar bölümlerini bağlam okuması için ayırın.
• Yöre başlığını türkünün coğrafi kimliği olarak not alın.

Bu bölümler birbirinin yerine geçmez. Gözde Türküler tanınırlığı, Unutulan Türküler ise görünürlüğü az olan repertuvarı işaret eder. İkisini birlikte taramak halk müziği dağarının iki ucunu göstermeye yarar.

Sık Sorulan Sorular

Türkü Dostları arşivinde arama hangi eksenlerde yapılır?

Sitede iki arama ekseni vardır. Birincisi icracının adı, ikincisi türkünün bağlı olduğu yöredir. Sanatçı ekseni bir ada bağlı türküleri tek listede toplar. Yöre ekseni ise aynı türkü havuzunu Ankara, Sivas, Erzurum veya Rumeli gibi başlıklar altında böler. İki eksen aynı arşivin farklı kesitleri olduğu için birbirini dışlamaz, tamamlar.

Uzun Havalar ile Ağıt Listeleme arasındaki fark nedir?

Uzun Havalar bir icra biçimini tarif eder, yani ölçüye bağlanmamış serbest ezgiyi. Ağıt Listeleme ise konuya ve işleve bakar. Bir ağıt serbest ezgiyle de ölçülü ezgiyle de okunabildiği için iki bölüm birbirinin alt kümesi sayılmaz. Arşivde ayrı durmalarının nedeni budur. Bir ezgiyi ararken iki bölümü birlikte taramak bu yüzden anlamlı olur.

Sanatçı sayfalarında biyografi bilgisi bulunur mu?

Bulunmaz. Neşet Ertaş, Aşık Mahzuni Şerif ve Aşık Veysel sayfaları o ada bağlı türkü listesini sunar. Sayfa başlıkları da bu yapıyı yansıtır ve sanatçı adının ardından türküleri ifadesini taşır. Ozan hakkında yaşam öyküsü, ödül veya plak bilgisi bu sayfalarda yayınlanmaz. Arayan kişi sanatçı adını bir filtre gibi kullanır ve doğrudan repertuvara girer.

TRT Repertuvarı bölümü ne işe yarar?

TRT Repertuvarı sitedeki listeleme başlıklarından biridir. Türkü sözü sayfalarındaki Repertuvar alanıyla aynı dili konuşur ve eserlere repertuvar kaydı üzerinden ulaşmayı sağlar. Bölüm adı bir listeleme yöntemini anlatır, kurumsal bir bağı değil. Yöre veya sanatçı bilinmediğinde bu bölüm alternatif bir giriş kapısı olur. Böylece aynı türküye söz, yöre veya repertuvar tarafından ulaşmak mümkün olur.